مقدّمه هرات شهرى باستانى است كه در روزگار اوستا هم وجود داشته و در چگونگى پيدايش آن ، در همين كتاب نه داستان بيان شده كه هرچند باور نكردنى باشد ، كهن بودن آن را نشان مىدهد . با فتح هرات به دست اعراب هم از اهميت آن كم نشد ، بلكه با كاهش قدرت و شكوه عباسيان و پيدايش سلسله‌هاى شاهى نيمه آزاد در خراسان ، هرات نيز در سياست و معارف مقام شايانى يافت و همهء مورّخان و جغرافىنگاران اتفاق دارند كه جمعيت هرات از جمعيت همهء شهرهاى خراسان بيشتر و زمين آن آباد و بارور ، مركز بازرگانى ، مأمن توانگران و منزل دانشوران و اهل فضل است . ابن رسته مىگويد : هرات شهر بسيار بزرگى است . در پيرامونش چهارصد روستا ، در هر روستا چهل و هفت خانهء بزرگ ، در هرخانه ده - بيست نفر نشيمن دارند « 1 » . اصطخرى مىگويد : هرات بزرگترين شهر خراسان است . در همهء خراسان و فرارود و مرو و سجستان و جبال شهرى بدين بزرگى نتوان يافت . اجتماع مسجد هرات بىمانند است . انبار امتعه و كالاى خراسان است « 2 » . مقدسى مىنگارد : هرات بوستان منطقه است . جمعيت آن انبوه و ساختمانهايش به هم چسبيده . دههاى بزرگ دارد . مردمانش زيرك و شوخ طبع و ظريف . شيرينيها و پارچه‌هاى گوناگون از آن به هرجا مىبرند « 3 » . ياقوت مىگويد : در 607 هجرى / 1210 م كه در خراسان بودم ، شهرى بزرگ با جلال و شكوه و شرف و حرمت و پرجمعيت همانند هرات نديدم . بوستانهاى بسيار و چشمه‌هاى بىشمار دارد . مردمانش توانگر و دانشور و بسيارى از بزرگان و عالمان به هرات منسوب‌اند .

--> ( 1 ) - اعلاق النفسيه ، 202 . ( 2 ) - مسالك الممالك ، 209 - 210 . ( 3 ) - احسن التقاسيم ، 298 ، 307 .